मुस्ताङ । हिमालपारिको जिल्ला मुस्ताङमा यतिबेला यार्तुङ पर्वको रौनक छ । उपल्लो मुस्ताङको लो क्षेत्रमा यार्तुङ सकिएलगत्तै वारागुङ मुक्तिक्षेत्रमा यसको चहलपहल बढेको छ । गाउँका चोक, चौतारा र मैदानमा मानिसहरूको जमघट बाक्लिएको छ । हिमाली हावामा घोडाको टापको आवाज गुञ्जिन थालेको छ ।
जनप्रिय युवा क्लब, रानीपौवाले आयोजना गर्न लागेको यार्तुङको घोडा दौडका लागि समाजसेवी ङुटुक गुरुङ ‘मुस्ताङ टाइगर’ पनि आफ्ना चार घोडासहित मुक्तिनाथ पुगेका छन् । घरमै चढ्नका लागि मात्रै उनका सातवटा घोडा छन् ।
‘यार्तुङ केवल रमाइलो गर्ने पर्व होइन, हाम्रो संस्कृति र परम्परासँग जोडिएको पर्व हो,’ गुरुङ भन्छन् ।
स्थानीय भाषामा यार्तुङले वर्खा सकिएर हिउँद सुरु हुने समयलाई जनाउँछ । खेतीपातीको काम सकेर अन्नबाली घरमा भित्र्याएपछि गाउँलेहरू भेला हुने, भोजभतेर गर्ने, गीत गाउने र रमाइलो गर्ने पुरानो परम्परासँग यसको सम्बन्ध छ ।
यातायात र सामाजिक सञ्जालको पहुँच सहज नभएको समयमा यार्तुङ युवा–युवती बीच भेटघाट, चिनजान र सामाजिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने महत्वपूर्ण अवसरसमेत थियो । तर यार्तुङको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष भने घोडा हो ।
घोडा : साधनभन्दा बढी शान
हिमाली समाजमा घोडा आवतजावतको साधन मात्रै होइन, घरको लक्षण, प्रतिष्ठा र शानको प्रतीक समेत हो । त्यसैले यार्तुङमा सहभागी हुनेहरूको नजर सबैभन्दा पहिले घोडा माथि पुग्छ ।
घोडाको चाल, कदम, दौड, रङ, शारीरिक बनोट देखि सजावट र पहिरन सम्मको चर्चा हुन्छ। कुन घोडा कति बलियो छ, कुनको चाल राम्रो छ र कुनले दौडमा बाजी मार्न सक्छ भन्ने अनुमान मैदानमा पुग्नु अघि देखि नै सुरु हुन्छ ।
यही कारण यार्तुङ घोडाप्रेमी र व्यापारीका लागि समेत महत्वपूर्ण अवसर बनेको छ । घोडासँगै घोडाका कपडा, सजावटका सामग्री र अन्य उपकरणको किनबेच पनि यस अवसरमा हुने गर्छ । मुस्ताङमा घोडाको मूल्य र प्रतिष्ठा कति माथि पुगेको छ भन्ने पछिल्ला घटनाले पनि देखाउँछ ।
१३ लाखको घोडा, दुई लाखको पुरस्कार
चराङमा भएको यार्तुङमा तेस्रो भएको ‘राक्पा’ नामको घोडा छुसाङका कान्छा गुरुङले घोडा व्यापारी वाङ्दिसाङ्बो गुरुङसँग १३ लाख रुपैयाँमा किने । महँगो मूल्यमा किनेको त्यही राक्पाले लोमानथाङको यार्तुङमा दोस्रो स्थान हासिल ग¥यो। कान्छा गुरुङले दुई लाख रुपैयाँ पुरस्कार हात पारे ।
एउटा घोडाको मूल्य लाखौँ रुपैयाँ पुग्नु र त्यसले जित्ने पुरस्कार पनि लाखौँमा हुनु मुस्ताङमा घोडा दौडको प्रतिस्पर्धा कति गहिरिँदै गएको छ भन्ने एउटा उदाहरण हो । यहाँ घोडा केवल दौडका लागि पालिँदैन। राम्रो घोडा हुनु प्रतिष्ठाको विषय पनि हो ।
मुस्ताङमा घोडाको किनबेचको चहलपहल घाँसादेखि छोसेरसम्म देखिन्छ । यसको प्रभाव छिमेकी म्याग्दी, डोल्पा र मनाङसम्म फैलिएको छ ।
चार हजार मिटरमाथि दौडिरहेका घोडा
कास्कीको धान्द्रुकका घोडापालक विवेक मगरका लागि मुस्ताङको यार्तुङ एउटा पर्व भन्दा बढी आकर्षण बनेको छ । यही आकर्षणले उनलाई करिब चार हजार मिटर उचाइको उपल्लो मुस्ताङ सम्म ल्याएको छ । उनी करिब एक महिनादेखि मुस्ताङमै बसेर विभिन्न यार्तुङमा आफ्ना घोडा दौडाइरहेका छन् ।
चराङको भर्का दौडमा उनको ‘ठन्डर’ घोडा प्रथम भयो। उसले एक लाख ५० हजार रुपैयाँ पुरस्कार जित्यो । लोमानथाङमा पनि भर्का दौडमा प्रथम हुँदै थप एक लाख ५० हजार रुपैयाँ हात पारिसकेको छ । अब उनको नजर मुक्तिनाथमा हुने ‘वार्खा दौड’मा छ ।
पहाडी क्षेत्रबाट घोडा लिएर हिमालसम्म आउने यस्ता घोडापालकका कारण यार्तुङ स्थानीय पर्वको सीमा भन्दा बाहिर फैलिँदै गएको छ । यसले घोडा संस्कृति र प्रतिस्पर्धालाई पनि फराकिलो बनाएको छ ।
घोडालाई गाडीमा, माया मनमा
मनाङका कुमार गुरुङ यार्तुङका परिचित घोडाप्रेमी हुन्। गत वर्ष मुक्तिनाथको यार्तुङमा प्रथम भएका उनी यस वर्ष पनि तयारीमा छन्।
यसपालि कुमार र उनका जुम्ल्याहा दाइ मुखिया गुरुङले घोडाप्रतिको माया देखाउने फरक तरिका अपनाए । घोडाको दौड, चाल र कदममा असर नपरोस् भनेर मुक्तिनाथदेखि चराङसम्म घोडालाई बलोरो गाडीमा राखेर लगे।
घोडा दौडाउनु मात्रै उनीहरूको प्राथमिकता होइन। घोडाको हेरचाह, प्रशिक्षण, आराम र यात्रालाई पनि उनीहरू उत्तिकै महत्व दिन्छन्।
यसै वर्ष चराङमा कुमारसँगैको जुम्ल्याहा दाइ मुखिया गुरुङको १५ नाम गरेको घोडा प्रथम भए। उनले तीन लाख रुपैयाँ पुरस्कार जिते।
मुखियाका लागि यार्तुङमा घोडा दौडाउनु केवल प्रतिस्पर्धा होइन। पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परा, सीप र जीवनशैलीलाई निरन्तरता दिनु पनि हो।
उनको बुझाइमा यातायातका लागि राम्रो सडक बनेजस्तै घोडाका लागि प्रयोग हुने गोरेटो बाटो पनि जोगाउन र बनाउन आवश्यक छ।
घोडासँगै संस्कृति जोगाउने चाहना
जोमसोमका स्थानीय सुरेश शेरचनका लागि घोडा यार्तुङको आकर्षण मात्र होइन, संस्कृति जोगाउने माध्यम पनि हो।
‘घोडा चढ्नलाई मात्र होइन, संस्कृति जोगाउन र राम्रो लक्षणका रूपमा पनि घोडा पालिन्छ,’ उनी भन्छन् ।
मुस्ताङमा घोडाप्रतिको आकर्षण बढ्दै गएपछि शेरचनले पनि एक वर्षअघि महँगो घोडा किने । नियमित तालिम दिँदा घोडापालनबाट मानसिक आनन्दसमेत मिल्ने उनको अनुभव छ ।
उनका लागि घोडा पाल्नु सोख मात्रै होइन, मुस्ताङ, विशेषगरी थकाली समुदायको मौलिक परम्परासँग जोडिनु पनि हो ।
तीन वर्षदेखि दौडिरहेको ‘सिङ्की’
मुस्ताङमा हुने वार्खा दौडमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएको अर्को नाम हो—झरकोटका नाम्डु गुरुङ र उनको ‘सिङ्की’ घोडा ।
सिङ्कीले विगत तीन वर्षदेखि निरन्तर दौडमा सहभागिता जनाउँदै आएको छ । सातवटा दौडमा प्रथम भएको सिङ्कीले गत वर्षसम्म मात्र पुरस्कार बापत मात्रै तीन लाख ५० हजार रुपैयाँ जितिसकेको छ ।
घोडाप्रेमी नाम्डुसँग अहिले तीनवटा घोडा छन् । उनका अर्का घोडा ‘टिके’ले चराङ र लोमानथाङ दुवै भर्का दौडमा दोस्रो स्थान हासिल गर्दै एक–एक लाख रुपैयाँ पुरस्कार जितिसकेको छ । उनका अर्का घोडाले लोमानथाङमा तेस्रो स्थान समेत हासिल गरेको छ ।
यसै वर्ष गाउँपालिकाले आयोजना गरेको खिङ्गामा भएको भर्का दौडमा पनि उनका तीन घोडा क्रमशः दोस्रो, तेस्रो र चौथो भएका थिए । लगातारको यस्तो प्रदर्शनले नाम्डु गुरुङको पहिचानलाई पनि घोडा र यार्तुङसँग जोडिदिएको छ ।
लोमानथाङका राजा र रानी
यार्तुङको आकर्षण घोडा दौडमा मात्रै सीमित छैन । लोमानथाङको सांस्कृतिक परम्पराले पनि यस पर्वलाई विशिष्ट बनाएको छ । स्थानीयले सांस्कृतिक राजा–रानीलाई विशेष अतिथिका रूपमा सहभागी गराएर घोडा चढाउने परम्परा यहाँको यार्तुङको विशेष आकर्षण हो। यही कारण लोमानथाङको यार्तुङ राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा समेत चाखलाग्दो विषय बन्ने गरेको छ ।
यहाँ घोडा दौड एउटा खेल मात्र होइन । यससँग लो क्षेत्रको इतिहास, संस्कृति, पहिचान र सामुदायिक गौरव जोडिएको छ ।
घोडाको टापसँगै बाँचिरहेको संस्कृति
यार्तुङ एउटा पर्वभन्दा धेरै ठूलो सामाजिक र सांस्कृतिक उत्सव हो । यसमा हिमाली जीवनशैली, कृषि, सामुदायिक सम्बन्ध, गीत–संगीत, घोडा संस्कृति र स्थानीय अर्थतन्त्र एकै ठाउँमा जोडिएका छन् ।
पुरानो पुस्ताबाट नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको यही परम्पराले मुस्ताङको मौलिक पहिचानलाई निरन्तरता दिइरहेको छ ।
घोडाको मूल्य लाखौँमा पुगेको छ । दौडमा पुरस्कारको प्रतिस्पर्धा बढेको छ । म्याग्दी, कास्की, डोल्पा , बाग्लुङ र मनाङ लगायत बाहिरी जिल्लाबाट समेत घोडापालकहरू मुस्ताङ पुग्न थालेका छन् । तर यार्तुङको मूलमा भने अझै उही पुरानो संस्कृति छ—गाउँलेहरूको जमघट, भेटघाट, गीत, भोजभतेर र घोडाको टाप ।
हिमालको कठोर भूगोलबीच केही दिनका लागि गाउँमा थपिने यो रौनकले मुस्ताङी जीवनको अर्को सुन्दर पाटो देखाउँछ । यहाँ घोडा दौडिन्छ, तर घोडासँगै संस्कृति पनि दौडिन्छ । घोडाको टापसँगै पुस्तौँ पुरानो परम्पराको आवाज सुनिन्छ । यार्तुङले यही आवाजलाई नयाँ पुस्तासम्म पु¥याइरहेको छ ।
निरज थकाली, नेपाल न्यूज बैंक
